Беларускамоўная адукацыя

Малыя фальклорныя жанры - мініяцюрныя паэтычныя творы, створаныя для дзяцей, якія маюць канкрэтны педагагічны кірунак. Яны ўпрыгожваюць мову педагога, робяць яе вобразнай і прыгожай, прыцягваюць увагу дзяцей. Забаўлянкі, пястушкі прыносяць радасць дзецям, выклікаюць у іх жаданне паўтараць словы за дарослымі, выконваць заданні выхавальніка, удзельнічаць у агульных гульнях.

Пястушкі выкарыстоўваюцца педагогамі ў розных рэжымных момантах: пад гукі гэтых вершаў і песень дзеці ахвотна мыюцца, прымаюць ежу, займаюцца. Жыццё дзіцяці становіцца цікавейшым, ярчэйшым, а ў яго самога лепш развіваюцца памяць, мысленне, увага, маўленне, а калі яно выконвае канкрэтныя рухі, то развіваюцца каардынацыя, узгодненасць, спрытнасць. У час расказвання пястушкі спярша выкарыстоўваецца нагляднасць, потым тлумачыцца сэнс новых слоў, улічваюцца вопыт і веды дзяцей.

У беларускім фальклоры шмат прыказак і прымавак. Дзеці з інтарэсам успрымаюць іх кароткі змест. Многія прыказкі і прымаўкі маюць павучальнае значэнне: яны ўсхваляюць працавітасць, гаспадарлівасць, умельства, вучаць любіць родны край, Радзіму, асуджаюць гультайства, зайздрасць – усё адмоўнае. Падбіраюцца яны па канкрэтнай тэме: пра Радзіму, працу, хлеб, навуку, поры года, з’явы прыроды, народныя прыкметы.

Павучальнасць прыказак і прымавак разумеецца дзецьмі паступова, і глыбіня іх разумеецца ў большай меры залежыць ад таго, насколькі часта выкарыстоўваюцца яны ў патрэбных момантах. Асабліва часта нашы выхаванцы прымяняюць іх у працоўнай дзейнасці, пры выкананні адказных даручэнняў.

Загадка – кароткае паэтычна-вобразнае апісанне прадмета або з’явы, якое даецца, як правіла, у форме пытання і адгадваецца па другарадных адзнаках, па прыкметах падабенства.

Лічыцца, што галоўная функцыя загадкі – развіваць ў чалавека мастацка-вобразнае мысленне, паэтычны погляд на рычаіснасць. У мінулым загадка служыла сродкам выпрабавання разумовых здольнасцей, іншасказальная, загадкавая форма з поспехам выкарыстоўвалася ў ваенных і пасольскіх справах. Загадкі, песні-загадкі надзвачай шырока ўжываліся ў вясельных абрадах, напрыклад, з мэтай “праверкі” разумовай сталасці жаніха.

Каштоўнасць традыцыйнай загадкі ў тым, што яна ў высокапаэтычнай форме адлюстроўвала гаспадарчую і творчую дзейнасць чалавека, яго жыццёвы вопыт, побыт, працу, жывёльнасць, расліннасць, будову сусвету і да нашых дзён мае вялікае эстэтычна-мастацкае значэнне для выхавання дзяцей.

Яркую акрэсленую выхаваўчую накіраванасць маюць беларускія народныя песні. Праз іх тэксты, лексіку дзеці ўзбагачаюць уяўленні аб наваколлі, прыродных з’явах, знаёмяцца з прыладамі працы, беларускімі назвамі месяцаў, дзён тыдня, нацыянальнымі стравамі, значна пашыраецца актыўны слоўнік.

Праз песню знаёмім выхаванцаў з лепшымі рысамі характару беларусаў: шчырасцю, чуласцю, сціпласцю, уважлівасцю. Фальклорныя песня дапамагае развіццю эмацыянальнай сферы дзяцей, падрыхтоўвае да выканання пэўных сацыяльных роляў.

Заняткі па азнаямленню дзяцей з вуснай народнай творчасцю пройдуць цікава, калі да іх удзелу далучыць бабуль і дзядуль, артыстаў тэатру, супрацоўнікаў музеяў, народных майстроў.

Пры арганізацыі адукацыйнага працэсу у адпаведнасці з патрабаваннямі вучэбнай праграмы дашкольнай адукацыі варта памятаць, што першаасновай народнай педагогікі лічыцца культ працы, умелых рук і разумення свайго месца ў прыродзе, таму працоўная дзейнасць, спалучэнне яе з творамі вуснай народнай творчасці дазволіць зацікавіць дзяцей сумеснай працай.

На музычных занятках выхаванцы знаёмяцца з асаблівасцямі беларускай народнай музыкі, развучваюць беларускія танцы, спяваюць песні.

Усвядомленаму імкненню дзяцей да авалодання культурнымі эталонамі, ўзаемадзеянню ў калектыве спрыяюць арганізацыя з дзецьмі ісцэніровак па казках, фантазіраванне, прыдумванне гісторый, выкананне творчага задання. Малыя формы фальклора актыўна ўключаюцца ў вядучы від дзейнасці – гульню, у дадзеным выпадку – гульню- драматызацыю. Гульні-драматызацыі даюць шырокі прастор для выяўлення ў дзяцей творчых здольнасцей, самастойнасці, ініцыятывы. Жывая інтанацыя маўлення, вобразныя і свабодныя рухі, міміка, жэсты надаюць гульням дзяцей натуральнасць і праўдзівасць. Гульня-драматызацыя аказвае актывізуючы ўплыў на развіццё выразнага беларускага маўлення, паколькі яна спалучае разам гульнёвую матывацыю і камунікатыўную накіраванасць. Дзеці старшай групы могуць драматызаваць творы як для сябе, так і для маленькіх гледачоў, для сваіх бацькоў. Да гульні-драматызацыі неабходна падрыхтаваць разам з дзецьмі атрыбуты, элементы касцюмаў. Выхавацель кіруе гульнёй, нагадвае і ўдакладняе змест казкі, сочыць за дакладнасцю вобразаў.

Вялікі выхаваўчы патэнцыял маюць народныя святы і абрады. Яны задавальняюць дапытлівасць дзяцей, іх эстэтычныя патрэбы, цягу рухаў, фарміруюць творчае мысленне, пабуджаюць да супрацоўніцтва, вучаць пазнаваць беларускую культуру. Поспех засваення мастацкіх твораў залежыць ад таго, наколькі яны зразумелыя дзецям і даюць магчымасць выконваць ролі адпаведных персанажаў, песень, суправаджаць спевы мімікай, рухамі.

Вершаваныя формы фальклору, мастацкія творы беларускіх паэтаў выкарыстоўваюцца педагогам пры арганізацыі у працэссе назірання за прыроднымі з’явамі і наваколлем. У працэссе назірання за прадметамі і з’явамі прыроды вялікую цікавасць у дзяцей выклікаюць такія фальклорныя формы, як заклічкі і прыгаворкі.Знаёмства дзяцей з заклічкамі і прыгаворкамі адбываецца ў працэссе змястоўных зносін паміж педагогам і дзецьмі, а таксама паміж самімі дзецьмі ў час назірання за прадметамі і з’явамі акружаючага прыроднага наваколля.

 Назіранні за за ветрам

-Якое сёння надвор’е?

-Ці ёсць вецер?

-Які вецер: моцны ці лагодны?

-Як можна вызначыць: цёплы вецер ці халодны?

-Як вы даведаліся: моцны вецер ці лагодны?

 Ветравей

Мчаўся ветрык-ветравей

Па галінках, па траве.

Дуб разгойдаў малады,

Кідаў, сеяў жалуды,

Верхавіны ў лесе гнуў,

Калыхаў на іх жаўну.

Ноччу рваў бляшаны дах

І таптаўся па кустах.

Разам х дожджыкам скакаў,

Ранкам скрыўся і прапаў.

Ні бяды ў яго, ні гора…

Непаседа спіць за борам.

(Станіслаў Шушкевіч)

 Назіранні за птушкамі

-Паназірайце за вараб’ём (сінічкамі, снегірамі, сарокай, варонай)

-Раскажыце, як яна (ён) рухаецца, спявае

-Апішыце вераб’я, (снегіра).

 Бусел

Даўганосы землямер

Схапіў жабу за каўнер

Па траве павылачыў,

У канаве памачыў,

Вострым носам дзеўбануў,

Уздыхнуў і – праглынуў

(Віталь Вітка)

 Назіранні за кветкамі

-Паназірайце за кветкамі. Якога яны колеру, якія ў іх лісцікі, якія ў іх пялёсткі, які сцеблік, дзе растуць кветкі?

-Апішыце кветачку. Раскажыце, якая яна.

 Крапіва

Крапіва, крапіва,

Ты пякучая трава,

Ты такая злючка,

Апякла мне ручкі.

Гэта – непарадак,

Вырву цябе з градак

(Авяр’ян Дзеружынскі)

 Народныя казкі – найбагацейшы скарб, у іх увасоблены мудрасць, мастацкі талент народа, глыбокі роздум чалавека над жыццём, яго вопыт, назіранні за навакольнымі з’явамі. Менавіта праз казку дзеці дакранаюцца да жыцця, культуры, быту нашых продкаў. Казка дае малому чалавеку ўрокі патрыятызму і маралі. Усім сваім паэтычным ладам яна вучыць дзяцей разумець народнае ўяўленне пра добрае і злое, высокае, сумленнае і агіднае, гуманнае і жорсткае. Казкатэрапія – гэта адзін з старажытных метадаў выхавання дзіцяці, ён эфектыўна выкарыстоўваецца ў дзіцячай псіхалогіі.

Заняткі казкатэрапіяй накіраваны на развіццё ўнутранага свету дзіцяці. Развіваецца сістэма самакантролю і ўзрастае самаацэнка. Калі дзіця просіць пачытаць адну і тую ж казку, трэба звяртаць на гэта ўвагу. Казка кранае важныя для дзіцяці пытанні, таму неабходна паразмаўляць з ім, распытаць у дзіцяці: “Хто з герояў казкі табе падабаецца, хто не, а чаму?” Такім чынам, у дзіцяці можна дыягнаставаць розныя асабістыя праблемы, такія як праблемы ў адносінах з дзіцячым каллектывам, сябрам. У працэсе, калі дзіця слухае казку, у яго развіваецца памяць, мысленне, мова, фантазія і жыццёвая смекалка. Як паказала практыка выхавання і навучання, найбольш удалай формай знаёмства дзяцей з казкай з’яўляюцца заняткі на развіццё. Заняткі на развіццё – гэта комплекс гульняў і практыкаванняў, накіраваных на стымуляванне пазнавальных працэсаў. Структура заняткаў будуецца так, каб дзеці мелі магчымасць самастойна рашаць праблемныя задачы, індывідуальна або каллектыўна эксперыментаваць, назіраць, параўноўваць, рабіць высновы, выяўляць заканамернасці.

Уступная частка. Заданні на канцэнтрацыю ўвагі, абуджаюць цікавасць да разглядаемага матэрыялу, напрыклад “Хто больш убачыць”, “Знайдзі аднолькавае”, “Складзі цэлае з частак”.

Асноўная частка: Работа над казкай. Прапаноўваюцца гульні-заданні, якія дапамагаюць рэалізаваць магчымасці дзяцей “Складзі ўзор”, “Складзі кветачку”, “Хтотут хаваецца”, галаваломкі, лабірынты. Выкарыстоўваюцца практыкаванні вербальнага характару, якія развіваюць гутарковую мову. Напрыклад: “Знайдзі падабенства і адрозненне”, “Хто больш падобны на ваўка – кот ці ліса?”. Дапамагаюць развіваць мысленне ў напрамку абагульнення, класіфікацыі такія гульні “Чаго на свеце не бывае”, “Раскладзі посуд”, “Знайдзі фігуру, якой не хапае”. Удасканаленню граматычнага ладу мовы дзяцей, актывізацыі слоўніка вобразных слоў, развіццю звязнай мовы дапамагаюць такія гульні, як “Хто як голас падае”, “Утвары слоўца”, Хто назваў цябе, скажы?”. Развіццю маторыкі дробных мышцаў кісці дапамагае завязванне вузельчыкаў, нанізванне пацерак на нітку, гульня з мазаікай і іншыя.

Заключная частка. Дзяцей падводзім да вывадаў па зместу казкі “Хто спадабаўся”, чаму вучыць казка?”, “Якія рысы характару таго ці іншага героя заўважылі, якія героі спадабаліся, чаму?”.

 Не лянуйцеся чытаць казкі дзецям!

 Прыказкі і прымаўкі – адны з самых старажытных жанраў, якія на працягу многіх стагоддзяў акумулявалі ў сабе найбольш характэрныя ўяўленні людзей аб з’явах прыроды, маральна-этычныя нормы паводзін чалавека і многае іншае, што ўвайшло ў нашу сучаснасць і шырока выкарыстоўваецца і зараз.

Беларускія народныя прыказкі і прымаўкі прыродазнаўчага зместу маюць вялікі выхаваўчы сэнс. Прыказкі і прымаўкі маюць форму: параўнання, парады, павучання, папярэджання, пагрозы.

Шмат прыказак можна выкарыстоўваць у працэсе выхавання ў дзяцей працавітасці, цікавасці да працы ў прыродзе.

Напрыклад:

Дзе пасееш густа, там не будзе пуста.

Дзе гаспадар ходзіць, там жыта (зямля) родзіць.

Прыказкі і прымаўкі прыродазнаўчага зместу выхоўваюць эстэтычныя адносіны да прыроды.

Напрыклад:Вясна-красна багата цвятамі, а лета –снапамі.

Вясна-красна цвятамі, а восень – пладамі.

Улічваючы асаблівасці дзяцей дашкольнага ўзросту, трэба выбіраць лепшыя вырыянты прыказак і прымавак, больш даступныя для дзіцячага разумення.

Для аптымізацыі працэсу далучэння дзяцей да прыказак і прымавак педагог выкарыстоўвае такія прыёмы работы з дзецьмі, як:

-тлумачэнне сэнсу прыказак. Напрыклад: “Як ты разумееш прыказку Студзень зямлю студзіць? Успомні выпадак, калі яе можна ўжыць” або “Паслухай прыказку Куранятак па восені лічаць. У чым яе сэнс?”;

-вызначэнне асноўнай думкі прачытанага твора праз прыказку. Напрыклад: “Паслухай казку “Ліса і заяц” і адкажы, у чым сэнс казкі і як ён адлюстраваны ў прыказцы Сябра пазнаеш у бядзе”;

-знаходжанне прыказак у тэксце казкі. Напрыклад “Знайдзі ў казцы “Мароз Іванавіч” прыказку і растлумач, як ты яе разумееш”;

-складанне прыказак з прапанаваных частак. Напрыклад “Прыказкі рассыпаліся”;

-дапаўненне прыказак прапушчанымі словамі. Напрыклад: “Якія словы прапушчаны ў прыказках?Растлумач, чаму так кажуць: Месяц свеціць, ды не ..; Колас не спее, калі сонца не …;

-складанне смешных гісторый. Напрыклад: “Прыдумай смешную гісторыю, калі можна было б ужыць прымаўку На шырокім полі зайца не зловіш”.  Работа па азнаямленні дзяцей дашкольнага ўзросту з прыказкамі і прымаўкамі актывізуе ўзаемадзеянне з бацькамі.  

    Важнай умовай у фарміраванні нацыянальнай самасвядомасці дзяцей дашкольнага ўзросту з’яўляецца цесная ўзаемасувязь з бацькамі. У цяперашні час гэта работа актуальна, патрабуе вялікага такту і цярпення, так як у маладых сем’ях пытанні выхавання патрыятызму, грамадзянскасці не лічацца важнымі і часта выклікаюць непаразуменне.

Маўленне - унікальны і ўніверсальны сродак многіх відаў дзейнасці. У дзіцяці дашкольнага ўзросту гэта гульня, маляванне, лепка, канструяванне, вырашэнне практычных задач, успрыманне мастацкай літаратуры і інш. 

   У дзяцей неабходна выхоўваць пачуццё беларускай мовы, ствараючы дзеля гэтага адпаведныя маўленчыя ўмовы, у якіх дзіця пад кіраўніцтвам выхавальніка далучаецца да паэзіі і адначасова вучыцца вырашаць пры дапамозе роднай мовы розныя маўленчыя задачы: камунікатыўныя, пазнавальныя і інш.

   Галоўным пабуджальным матывам праяўлення маўленчай актыўнасці з'яўляецца сумесная дзейнасць з дарослым. Важнае значэнне мае актыўна-дзейснае ўспрыманне дзецьмі нагляднасці (цацак, малюнкаў). Наглядныя дзеянні выклікаюць у дзяцей жаданне абазначыць іх словамі і гаварыць пра іх. Адмысловая ўвага надаецца зместу беларускага маўлення, у выхаваўчых і дыдактычных мэтах выкарыстоўваем паэтычныя словы.

   Калыханкі, забаўлянкі, прымаўкі, песні, казкі - вось тыя дасканалыя мастацкія формы фальклору, з дапамогай якіх мы знаёмім дзяцей з багаццем і разнастайнасцю навакольнага свету.

   Перш за ўсё, неабходна праслухоўваць і абыгрываць з дзецьмі беларускія народныя калыханкі, песенькі, забаўлянкі, кароткія вершыкі, да якіх далучаюцца адпаведныя зместу дзеянні і рухі, паўтарэнні гукаперайманняў, асноўных слоў, выразаў. Вялікае значэнне пры гэтым маюць тыя забаўлянкі, якія суправаджаюцца разнастайнымі рухамі пальчыкаў рук. Важнасць іх палягае ў амаль паралельным развіцці дыферанцаваных рухаў пальцаў рук і маўлення, што стымулюе і актывізуе маўленне маленькага дзіцяці.

   Маленькія дзеці ўдзельнічаюць у простых карагодных гульнях. Гэтыя гульні садзейнічаюць наладжванню дзіцячых узаемаадносін, выклікаюць у дзяцей жаданне ўступіць у зносіны, значыць і размаўляць адно з адным. Дзецям падабаюцца такія гульні, а гэта добрая падстава для выхавання цікавасці да беларускай мовы, першапачатковага развіцця беларускага маўлення. Захапіўшыся гульнёй, дзеці не заўсёды заўважаюць, што яна вядзецца на беларускай мове, і міжволі засвойваюць асобныя словы, выразы, песенькі.

   Такім чынам, у першыя гады жыцця дзяцей трэба выкарыстоўваць тыя формы работы, якія спрыяюць развіццю пачуцця беларускага маўлення шляхам азнаямлення іх з лепшымі ўзорамі жывога беларускага слова, а таксама фарміраванню першапачатковых навыкаў маўлення на роднай мове.

 У цяперашні час ва ўсёй краіне ідзе адраджэнне беларускай нацыянальнай мовы, культуры. Вялікая роля ў далучэнні дзяцей дашкольнага ўзросту да  родных беларускіх традыцый адводзіцца бацькам. Яны першыя сваёй эмацыянальнасцю, узнёсласцю, пяшчотаю да роднага слова павінны зацікавіць дзяцей нацыянальнай спадчынай свайго народа.

Знаёмства дзяцей з роднай мовай, літаратурай, фальклорам, народнай песняй, музыкай, гульнёй спрыяе глыбокаму выхаванню духоўнасці, усебаковаму, гарманічнаму развіццю.

Творы вуснай народнай творчасці маюць вялікае пазнавальнае і выхаваўчае значэнне, садзейнічаюць развіццю вобразнасці думкі, узбагачаюць дзіцячае асяроддзе.

У апошнія гады ўзрастае інтарэс да фальклору. Знаёмства з лепшымі ўзорамі вуснай народнай творчасці павінна пачынацца з першых гадоў  жыцця дзяцей, так як перыяд ранняга і дашкольнага дзяцінства – найбольш спрыяльны этап у развіцці чалавечай асобы. Гаты ўзрост багацейшы па здольнасцях:  дзіця хутка і захапляльна пазнае навакольны свет, убірае вялікую колькасць уражанняў. Дзіця вучыцца па іх гукам роднай мовы, іх мелодыі, потым авалодвае ўменнем разумець іх сэнс.

У малых фальклорных формах свет паўстае перад дзецьмі без падману і фальшу. Малыя фальклорныя творы – гэта цудоўнае чаканне радасці, светлае ўспрыманне чалавека і чаканне дабраты і толькі яе. У гэтых творах закладзена мудрасць. Яны даюць дзецям самыя галоўныя і простыя паняцці аб жыцці, аб людзях. Пачынаючы з самых першых элементарных гукаў, усе дзеянні дзіцяці суправаджаюцца песенькамі, так званымі пацешкамі або забаўлянкамі. Імі дарослыя суцяшаюць дзіця, калі яно плача, забаўляюць з іх дапамогай, прывучаюць да просценькіх гульняў.

Карысны пацешкі, з дапамогай якіх дарослы сцвярджае ў дзіцяці добрыя пачуцці, выхоўвае разуменне прыналежнасці да ўсяго, што вакол яго. Напрыклад:

Хто ў нас добры? Хто ў нас прыгожы?

Сашанька ў нас добры. Сашанька прыгожы…

Пацешкі дапамагаюць даросламу наладзіць эмацыянальны кантакт з дзецьмі і ў рэжымным працэсах, і ў гульнявой дзейнасці.

Пацешкі з’яўляюцца пачатковым звяном пры азнаямленні дзяцей з першымі казкамі. Па-першае, у кожнай пацешцы дзейнічае адзін ці два героі. Па-другое, пацешка – мастацкі твор, які разлічаны на вобразнае ўспрыманне герояў. Па-трэцяе, пацешка расказвае аб характары героя.

А ў цэлым пацешкі знаёмяць дзіця з навакольным жыццём, адчыняюць перад ім свет гукаў, рухаў, фарбаў, яны даюць дзецям першыя практычныя навыкі, праз іх дзеці засвойваюць маральныя і працоўныя нормы і паняцці.

Ветлівасць

Ветлівымі словамі дарослыя і дзеці карыстаюцца амаль штодня. Давайце праверым свае веды і пакажам прыклад ветлівых паводзін дзецям:

Дзякуем

Сардэчна дзякую! Я ўдзячны (удзячна) Вам! Дзякуй за дапамогу! Дзякуй за ўсё!

Просім прабачэння

Прабачце, калі ласка! Я прашу прабачэння! Вельмі шкадую, што нарабіў Вам клопату. Не сярдуйце, так атрымалася. Даруйце, мне вельмі непрыемна.

Радуемся

Вельмі добра! Цудоўна! Выдатна! Вось здорава! Якое шчасце! Вось гэта навіна! Мне вельмі прыемна! Я задаволены (задаволена)! Вы мяне ўзрадавалі! Мне гэта даспадобы! Гэта самая шчаслівая хвіліна ў маім жыцці! Я вельмі рады (рада)!

Жадаем

Жадаю шчасця! Каб Вы здаровы былі і радаваліся! Хай Вас Бог беражэ! Хай Вам шчасціць! Хай будуць здаровы Вашы родныя! Расці дужы (дужая) ды вялікі (вялікая)! Хай здзейсняцца ўсе спадзяванні! Бывайце здаровы, жывіце багата! Добрай дарогі! Хай усё будзе добра! Хай Вам лёс не здрадзіць!

Імёны

Для бацькоў імя сына ці дачкі — самае пяшчотнае і мілагучнае. Кожнае дзіця любіць, каб да яго звярталіся неяк асабліва. Камусьці падабаюцца памяншальныя ласкавыя формы імя, камусьці — толькі поўныя. Дзецям будзе цікава на некалькі хвілін акунуцца ў мінулае нашай краіны і даведацца, якія імёны існавалі раней на Беларусі.

Правілы для бацькоў па навучанні дзяцей беларускай мове дома

1.Памятайце аб тым, што навучанне дзяцей беларускай мове павінна дастаўляць ім задавальненне. Калі дзіцяці не падабаецца тое, што вы робіце – спыніце гэта і паспрабуйце займацца па-іншаму.

 2.Абавязкова стварайце матыў для кожнага маўленчага дзеяння дзіцяці: дзіця павінна разумець, чаму мама гаворыць на іншай мове і навошта яму самому трэба гаварыць на гэтай мове.

 3.Зусім маленькія дзеці авалодваюць мовай на аснове імітацыі, а старэйшыя дзеці  (пасля 3 гадоў) – свядома. Таму прыёмы, якія выкарыстоўваюцца для навучання дзяцей, залежаць ад іх ўзросту.

 4.Вельмі важна вымаўляць словы правільна. Інакш дзіця засвоіць няправільнае вымаўленне і пасля ад гэтага будзе вельмі цяжка пазбавіцца. Калі вы не ўпэўнены, што вымаўляеце слова правільна, – удакладніце вымаўленне па слоўніку, у якім указана фанетычная транскрыпцыя.

 5.Пажадана, каб малюнкі і цацкі, якія вам спатрэбяцца, прызначаліся выключна для навучання: складзіце іх у асобную скрынку – «чароўны куфэрак» - і даставайце адтуль толькі на час заняткаў. «Чароўны куфэрак», а таксама тое што ў куфэрку, павінна быць эстэтычнае і прыгожае, каб захапляла дзяцей.

Дарослы ведае, што кніга не толькі вучыць, развівае і выхоўвае дзіця, яна абуджае ў маленькім чалавеку самыя разнастайныя творчыя пачаткі, яна дапамагае дзіцячай фантазіі здабыць багатую вобразнасць і ўнутраны сэнс.

Дзіця не можа не гуляць, не выдумляць, не складаць. Гэта непазбежна, гэта яго спосаб пранікнення ў рэальную рэчаіснасць. Але што менавіта ён выдумляе? Як складае і чаму складае менавіта гэта? Якія маральныя і эстэтычныя прычыны праяўляюцца ў дзіцячай гульні, якая патроху, часцяком незаўважна для самога дзіцяці, становіцца яго сапраўдным жыццём? Кніга падае дзіцяці прыклад творчасці, прыклад творчага стаўлення да рэальнага часу. Менавіта тут, на кніжнай старонцы, малыя сустракаюць ўпершыню гарманічнае адлюстраванне рэчаіснасці. Кніжка распавядае самае галоўнае, паказвае самае прыгожае.

Ёсць у дзіцячай літаратуры розныя кнігі: вясёлыя і сумныя, але яны заўсёды жыццесцвярджальныя. Таму дзеці не могуць не любіць кнігу, таму радуюцца кнізе, як святу. А дарослыя павінны падтрымаць гэтую радасць, дапамагчы дзіцяці зразумець, адчуць кнігу ва ўсёй яе паўнаце.

Да нейкага ўзросту дзеці жывуць у казцы, як раўнапраўныя члены казачнага свету. І гэта натуральна, таму што казка блізкая і сугучная іх светаадчуванню. У самым пачатку жыцця яна сустракае дзяцей фантастычнымі вобразамі, займальнымі прыгодамі, маляўнічасцю і яркасцю свайго свету. Уся гэтая свежасць, чысціня, напеўнасць, гарманічная цэласць казкі служаць для маленькіх першым штуршком да развіцця фантазіі, мыслення, творчасці. Прастата і прыгажосць казачных герояў і іх учынкаў неабходныя дзіцячай свядомасці як першае адлюстраванне свету, сапраўдных чалавечых адносін у чыстым люстэрку сапраўднага мастацтва.

Дзякуючы казцы, дзеці пачынаюць ўсведамляць найгалоўнейшыя ісціны чалавечага жыцця.

Чытайце з дзецьмі як мага больш, а галоўнае пагаварыце, пра што прачыталі!

 “Не знікай, ручнічок”

Узрост: сярэднi, старэйшы.

Мэта:праз вершаваныя радкі дапамагчы адчуць хараство роднай мовы, удасканальваць уменне хуткага бегу, праяўляючы асабістыя хуткастныя здольнасці, выхоўваць пачуццё ўласнай адказнасці за поспех каманды.

Абсталяванне: на 2 дзяцей 1 стужка даўжынёй 50-60 см, крэйда

Гульнявыя правілы: у пачатку спаборніцтва, з кожнай каманды выбягаюць да ручніка па аднаму іграку;  за ручніком выбягаюць дзеці, якія стаяць насупраць адзін аднаго

Змест: Дзве каманды (шарэнгі) стаяць насупраць адна адной. На падлозе на аднолькавай адлегласці ад каманд ляжаць стужкі – рассцеленыя “ручнікі”. Кожны раз, як ўсе хорам скажуць словы:

                         Янка, мой саколік,

                         Памажы хутчэй!

                         Ой, плыве, знікае

                         Ручнічок з вачэй. (Народная песня)

Выбягаюць першыя дзеці сваіх шарэнг (яны стаяць насупраць адзін аднаго). Ухапіўшы “ручнік”, вяртаюцца на месца (адзін з ручніком, а другі без ручніка). Зноў словы хорам паўтараюцца. За ручніком выбягаюць ужо дзеці, якія ў сваіх шарэнгах стаяць другімі. І г.д. Калі ўсе ручнікі прыбраны з падлогі, дзеці лічаць, у якой з каманд “ручнікоу” больш. Вызначаецца каманда-пераможца.

 “Капялюш”

Узрост: сярэднi, старэйшы.

Мэта: спрыяць развіццю выразнасці мовы; удасканальвасць уменне перадаваць мяч па кругу, падкідваць мяч угору, адбіваць мяч ад падлогі; выхоўваць пачуцце ўласнай бяспекі пры лоўлі мяча.

Абсталяванне: мяч

Гульнявыя правілы: У сярэдзіну круга ідзе той, на кім скончыўся верш; не трэба мяч падкідваць вельмі высока

Змест: Дзеці ствараюць кола. У аднаго з дзяцей мяч. Разам  з харавым вымаўленнем слоў перадаюць мяч адзін аднаму па кругу. Той, у каго апынуўся мяч на апошняе слова верша, становіцца вядучым. Вядучы выходзіць  у сярэдзіну круга і пачынае адбіванне мяча ад падлогі. Дзеці гэтым часам пляскаюць у далоні. Затым вядучы падкідвае мяч уверх, а астатнія дзеці ловяць яго. Гульня пачынаецца з таго, хто злавіў мяч.

Лепш не кратай, лепш не руш

Мой дзіравы капялюш.

Падабаецца – надзень,

Але толькіна дзень.

Раз надзень, два надзень,

Куды хочаш, туды дзень. (В.Вітка)

 “Грыбок у кузавок”

Узрост: сярэднi, старэйшы.

Мэта: удасканальваць уменне дакладнага кідання ў гарызантальную цэль рознымі спосабамі; развіваць вакамер; выхоўваць пачуцце ўзаемаразумення і салідарнасці паміж членамі адной каманды.

Абсталяванне: 2 (3) абручы; мячы сярэдняга дыяметра (па колькасці дзяцей)

Гульнявыя правілы: Кожны ўдзельнік па чарзе кідае мяч у свой абруч адначасова з прагаворваннем толькі аднаго радка верша; аб спосабе кідання каманды дамаўляюцца загадзя

Змест: Дзеці дзеляцца на 2 (3) каманды. Каманды (па 3 чалавека ў кожнай) становяцца насупраць абручоў. Па камандзе першыя дзеці адначасова з прагаворваннем першага радка верша кідаюць мяч у абруч і становяцца ў канец сваёй каманды. Дзеці, якія стаяць другімі, вырабляюць кідок мяча з прагаворваннем другога радка верша; аналагічны кідок здзяйсняюць дзеці, якія стаяць трэцімі у сваіх камандах.

Адзін грыбок для зайчыка.

Другі – для казулі,

Трэці – у кузавок.(М.Танк)

Па колькасці закінутых мячоў выяўляецца каманда-пераможца. Адлегласць паміж кідаючымі і абручом з часам павялічваецца.

 «Лапці»

Узрост: сярэднi, старэйшы.

Мэта: развіваць каардынацыю рухаў, хуткасць, уменне арыентавацца ў навакольных абставінах, выхоўваць сумленнасць.

Абсталяванне: «лапці»  (на 2—3  пары  менш  за  колькасць удзельнікаў).

Гульнёвыя правілы: Дзеці, выконваючы танцавальныя рухі, перамяшчаюцца па крузе. Па сігналу (заціхае музыка) кожны стараецца хутка надзець «лапці». Дзеці, якія засталіся без абутку, выбываюць з гульні.

Змест:

Да дзяцей прыходзіць Міхаська.

Міхаська.

Міхасёк, Міхасёк

У госці ідзе.

Дзеткам у падарунак

Лапцікі нясе.

Дзеці.

Міхасёк, Міхаська,

Кажы, калі ласка,

Што прынёс ты, хлопец,

А ці ўсім нам хопіць?

Міхаська(раскладвае па падлозе «лапці»).

Я прынёс вам, дзеткі, лапці!

Разбірайце іх хутчэй!

Мы пачнём гульню шпарчэй!

Гучыць беларуская народная мелодыя.

 «Гарлачык»

Узрост: сярэднi, старэйшы.

Мэта: практыкаваць ва ўменні хутка бегаць, дзейнічаць па сігналу, арыентавацца ў наваколлі; развіваць увагу.

Абсталяванне: медальёны-гарлачыкі, капялюш.

Гульнёвыя правілы: дзеці павінны бегчы па крузе ў розных напрамках пасля слоў«...маннай кашы лыж­ку», кожны з іх імкнецца заняць свабоднае месца.

Змест: 

Дзеці сядзяць у крузе на кукішках — гэта гарлачыкі. Па кру­зе ходзіць пакупнік. Спыніўшыся каля каго-небудзь, ён пытаецца:

Колькі каштуе гарлачык?

Дзіця адказвае:

За гарлачык гэты

Дай нам зусім крышку:

Каб ніколі не хварэць,

Маннай кашы лыжку.

Пасля гэтых слоў дзіця “гарлачык” паднімаецца на ногі і бяжыць па крузе ў адным напрамку, а пакупнік — насустрач яму. Кожны імкнецца заняць свабоднае месца. Той, хто спазняецца, становіцца пакупніком.

 «Лянок»

Узрост: старэйшы.

Мэта: практыкаваць ваўменні ўзгадняць рухі са словамі песні; выхоўваць пачуццё калектывізму.

Абсталяванне: хустка для бабулі.

Гульнёвыя правілы: дзеці павінны дакладна выконваць дзеянні, якія паказвае бабуля.

Змест:

3 ліку ўдзельнікаў гульні выбіраецца бабуля. Астатнія ста­новяцца ў круг і пытаюцца:

— Што ты, бабуля, нам прасці дасі?

Бабуля выходзіць у цэнтр круга і адказвае:

— Старым бабулькам — воўны пасмачку,

    А прыгожым маладзічкам — белы лянок!

Пасля гэтага дзеці разам з бабуляй пачынаюць спяваць, паказваючы рухамі дзеянні, пра якія гаворыцца ў песні:

А мы сеялі, сеялі лянок,

Белы, слаўны кужалёк!

Урадзіся, наш лянок!

Урадзіся, кужалёк!

Мы лянок ірвалі, выбіралі,

У снапочкі збіралі,

Малацілі, абівалі,

У полі слалі,

Урадзіўся лянок,

Белы, слаўны кужалёк! 

“Лыка”

Узрост: сярэднi, старэйшы.

Мэта: практыкаваць ва ўменні пераадольваць перашкоду, пераступаючы ці пераскокваючы цераз яе; выхоўваць смеласць, спрыт.

Гульнёвыя правілы: лаўцы павінны паспець запляміць прабягаючых паміж імі дзяцей.

Змест:

   Двое дзяцей садзяцца на зямлю і ўпіраюцца ступнямі ног. Іншыя дзеці павінны прайсці, пераступаючы цераз іх ногі.

Ва ўсіх пытаюцца:

Куды ідзеш?

Па лыка!

Ну ідзі!

   Пасля таго як усе дзеці пройдуць па лыка, яны павінны, вяртаючыся назад, прабегчы паміж лаўцамі, якія сядзяць на кукішках, тыя ловяць дзяцей, не зыходзячы з месца. Злоўленыя дзеці атрымліваюць штрафное ачко.

 “Палатно”

Узрост: сярэднi, старэйшы.

 Мэта: практыкаваць ва ўменні хадзіць па спіралі, узгадняючы свае рухі з рухамі дзяцей, якія ідуць побач; развіваць каардынацыю рухаў.

Гульнёвыя правілы:стоячы ў шарэнзе, пры закручванні і раскручванні вакол маткі, трэба моцна трымаць адзін аднаго за рукі; дзіця-кравец павінна непрыкметна забраць дзіця-палатно і схаваць яго.

Змест:

   Дзеці, узяўшыся за рукі, утвараюць шарэнгу – гэта палатно. Першы ў шарэнзе называецца “маткай”. Недалёка ад дзяцей стаіць кравец. Матка стаіць нерухома і паказвае дзецям, каб завіваліся вакол яе. Калі ўсе заўюцца, кравец забірае апошняга з ланцуга. Пасля гэтага ўсе развіваюцца, а матка пачынае лічыць, называючы кожнага пачаргова: першае палатно, другое палатно і г.д. Не далічыўшыся апошняга палатна, яна пытаецца: “Дзе ж яшчэ адно палатно?” Ёй адказваюць: “Па ніткі пайшло!”

   Такім чынам гульня працягваецца да таго часу, пакуль кравец не забярэ і не схавае па аднаму ўсіх дзяцей, акрамя маткі. Пасля гэтага матка ідзе шукаць палатно, а калі знойдзе, загадвае краўцу пералавіць дзяцей яе палатна. Яны разбягаюцца, а кравец іх ловіць.

 “Шавец”

Узрост: сярэднi, старэйшы.

 Мэта: удасканальваць навыкі хуткага бегу; развіваць увагу, дакладнасць рухаў.

 Гульнёвыя правілы:калі водзячы не запляміць уцекача, ён атрымлівае штрафное ачко, колькасць якіх падлічваецца ў канцы гульні.

 Змест:

Некалькі ігракоў становяцца ў адзін рад. Апошні трымае ў руках ручнік і пытаецца:

А дзе шаўцы?

На тым канцы! Кажуць яму.

Ён бяжыць у другі канец, імкнучыся ўдарыць ручніком іграка, што стаіць першым. Той не чакае гэтага, а ўцякае ад яго. Калі ўцекача паспелі ўдарыць, ён становіцца водзячым, і гульня пачынаецца спачатку.  

“Садзі лянок”

Узрост: сярэднi, старэйшы.

 Мэта: развіваць каардынацыю рухаў, хуткасць, уменне арыентавацца ў навакольных абставінах.

 Гульнёвыя правілы: водзячы павінен падаваць каманду “Садзі лянок!” у той момант, калі дзеці зацікаўлены выконваннем разнастайных рухаў.

 Змест:

   Перад пачаткам гульні дзеці выбіраюць водзячага. На зямлі рысуюць кружкі – гнёзды, якіх павінна быць на 2 – 3 менш чым ігракоў. Усе становяцца ў агульны круг і бяруцца за рукі. Водзячы ходзіць па кругу і робіць розныя рухі: прысядае, падскоквае і г.д. Дзеці, не разнімаючы рук, павінны паўтараць яго дзеянні. Нечакана вядучы камандуе: “Садзі лянок!” Кожны імкнецца заняць гняздо. Той, хто яго не зойме, лічыцца пасаджаным, яго садзяць у гняздо, дзе ён знаходзіцца да канца гульні. Затым гульня паўтараецца.

  У старажытныя часы казкі расказвалі народныя казачнікі. Менавіта тады і зарадзілася мастацтва расказвання казак. З пакалення ў пакаленне людзі перадавалі адзін аднаму вопыт, назапашаны на працягу многіх стагоддзяў.

Казкі дзецям лепш не чытаць па кнізе, а расказваць – гэта ўзмацняе эмацыянальнае ўздзеянне і спрыяе лепшаму разуменню асноўнага сэнсу твора. Інфармацыя, якая ўспрымаецца дзецьмі, узбагачаецца эмоцыямі, што праяўляюць дарослыя. Гэта значыць, што казка, якую расказваюць дарослыя дзіцяці, асабліва персаналізаваная казка, павінна быць ярка афарбаваная эмоцыямі, якія адчувае яе герой. Вялікую ролю ў расказванні казкі адыгрываюць сродкі выразнага вуснага маўлення – інтанацыя, узмацненне і аслабленне голасу, націск, мелодыка, тэмп, рытм, сіла, тэмбр, таму інтанацыйная выразнасць дзіцячага маўлення развіваецца шляхам пераймання. Паступова дзеці, якія чуюць правільнае, выразнае маўленне дарослага, пачынаюць выкарыстоўваць патрэбныя інтанацыі і ў самастойным маўленні.

Казка заўсёды расказваецца ад першай асобы – так, быццам апавядальнік сам быў удзельнікам падзей, што адбываюцца. Дарослы, перш чым расказваць казку дзіцяці, павінен уявіць сабе тое, пра што будзе казаць. Гэта ажывіць расказванне, зробіць яго яркім, уражлівым.

У працэсе расказвання казкі неабходна, каб дзеці бачылі твар дарослага, а не толькі чулі яго голас. Расказчык і сам павінен глядзець на твары дзяцей, сустракацца з імі вачыма, сачыць за тым, як яны рэагуюць на расказванне. Гэта стварае ў дзяцей адчуванне, што дарослы размаўляе з кожным з іх. Падчас расказвання казкі рэкамендуецца забяспечваць актыўнасць дзяцей – прапаноўваць выканаць імітацыйныя рухі, дагаварыць словы і выразы, аказаць на пытанні, разгледзіць карцінкі.

Задача дарослых – стварыць умовы, у якіх дзеці адчуюць задавальненне ад слухання казкі.

  Дашкольны ўзрост з’яўляецца найбольш спрыяльным перыядам для далучэння дзяцей да беларускай нацыянальнай культуры, а беларускія народныя гульні – адзін з самых старажытных і арыгінальных сродкаў выхавання. Планаванне і арганізацыю беларускіх народных гульняў  педагогі ажыццяўляюць на аснове задач вучэбнай праграмы дашкольнай адукацыі. Актыўна выкарыстоўваюць  беларускія народныя гульні падчас прагулак. У выніку іх правядзення на свежым паветры выхаванцы атрымліваюць добрую фізічную нагрузку. Многія гульні, забываюцца, таму вельмі важна іх аднаўляць.

Паважаныя бацькі!

 Прапануем некаторыя з іх для дзяцей старэйшага ўзросту.

 Прыемнага адпачынку

Рухомая гульня “Палачка-шукалачка”

 Збіраецца группа дзяцей. Выбіраюць аднаго, які будзе ўсіх шукаць (шукальнічак). Рэшта хаваецца хто куды. Калі ўсе схаваюцца, шукальнічак на ўмоўленым месцы стукае палачкай і галосна гаворыць:

Палачка-шукалачка,

Я іду шукаць.

Каго я першага знайду,

Таго за палачкай пашлю!

Каго першага знаходзяць, той пасля таго, як усе знойдзены, становіцца на месца шукальнічка.

 Рухомая гульня “У пераскокі”

 Удзельнікі гульні здымаюць шапкі і кладуць іх адна на другую слупком. Потым у тым жа парадку, як складзены шапкі, пачынаюць скакаць цераз іх, каб не зачапіць шапак нагамі. Калі хто небудзь зачэпіць шапкі, той выходзіць з гульні.

Рухомая гульня “Рак і Грак”

 Дзеці дзеляцца на дзве каманды: “Ракі” і “Гракі” (аднолькавая колькасць ігракоў). “Гракі” і “Ракі” перамяшчаюцца (можна рознымі спосабамі) насустрач адзін аднаму да адзначанай лініі –“берага ракі” – са словамі:

Гракі. Паўзуць ракі паўз баракі,

           Сустракаюць гракі ракаў.

Ракі.  Здароў, грак, дай руку-

           У раку завалаку.

На апошніх словах “гракі” і “ракі” бяруцца за правыя рукі (можна за левыя) і стараюцца перацягнуць праціўніка на свій бок. Гульня калектыўная, таму трэба падлічыць, колькі “ракаў” аказалася на беразе і колькі “гракаў” апынулася ў рэчцы. Выяўляецца каманда-пераможца.

Рухомая гульня “Карусель”

 Дарослы робіць заклік: “Карусель”, а дзеці павінны хутка зрабіць кола. Пачынаецца дыялог:

Дарослы. Вы паспелі?

Дзеці. Мы паспелі.

Дарослы. Вы паселі

Дзеці. Мы паселі

           І адразу паляцелі

           На вясёлай каруселі.

           Раз, два, раз, два -

           Вось і скончылась гульня!

На апошніх словах рух спыняецца.

Рухомая гульня “Капялюш”

 Дзеці ствараюць кола. У аднаго з дзяцей капялюш. Ён пачынае гульню з першых слоў верша, перадаючы капялюш свайму саседу.

Лепш не кратай, лепш не руш

Мой дзіраны капялюш.

Падабаецца – надзень,

Але толькі на дзень.

Раз надзень, два надзень,

Куды хочаш, туды дзен.

Сусед працягвае тэкст верша і перадае капялюш далей. Такім чынам дзці чытаюць верш па кругу. Капялюш затрымліваецца ў аднаго з дзяцей на апошніх словах верша. Гэта – гаспадаркапялюша. Ён выходзіць на сярэдзіну круга, робіць некалькірухаў і падкідвае капялюш высока ўгору, астатнія дзеці ловяць яго. Пераможцам становіцца той, хто зловіць капялюш. Затым гульня пачынаецца спачатку.

            Паважаныя бацькі!

  Згодна праграме, выхавацелі дашкольнай адукацыі прапануюць пачытаць беларускія вершы для дзяцей старэйшага дашкольнага ўзросту.                                      

  Дарагое імя
   Мікола Хведаровіч

Свеціць, як сонца,

Ад самай калыскі

Вобраз любімы,

Родны і блізкі.

 Маміна імя

Самае лепшае,

Маміна слова

Найдаражэйшае.

Мама! Матуля! —

Чароўнае слова

Песняй ласкавай

Гучыць на ўсіх мовах.

   Бабуліна крынічка

 Яніна Жабко 

Кажуць, ёсць крынічка шчасця,

П’юць з крыніцы той ваду.

Ды пра іншую крынічку

Я размову павяду.

А крынічка гэта побач,

Незвычайнай глыбіні,

Ў сэрцы роднай мне бабулі

Ёсць крынічка дабрыні.

Дабрыня бабулі грэе,

Нібы летняе цяпло.

Мне з бабуляю ніколі

Кепска, сумна не было.

Побач з ёю так утульна,

З ёй гаворку я вяду.

Кожнай раніцай з бабуляй

У садочак я іду.

І калі мяне пахваляць,

Я скажу вам без хлусні:

Кінула бабуля ў сэрца

Мне зярнятка дабрыні.

   Нашы сябры

   Станіслаў Шушкевіч

    Снегіры, сінічкі!

    Сыплю вам пшанічкі,

    Крупак, крошак хлеба.

    Вам жа мала трэба!

    Ешце, любыя сябры!

    Не ляціце у бары,

    А жывіце у двары

    Да вясновае пары.

    Вось для вас кармушкі,

    Птушкі-шчабятушкі,

    Нашы весялушкі!

Радзіма
     Артур Вольскі 

   Радзіма ў нас бязмежная,

 спякотная і снежная. 

   На Поўначы ляжаць яшчэ

   таўшчэзныя ільды.

   На Поўдні — сонейка пячэ

   і ўжо цвітуць сады.

   Радзіма ў нас магутная,

   ва ўсім Сусвеце чутная.

   У космас нашы караблі

   савецкі герб нясуць.

  А на зямлі шумяць палі

   і гарады растуць.

   Радзіма ў нас лагодная,

   нібы матуля родная.

   А самае галоўнае:

   усе ёй дзеці — роўныя.

Бусел
Васіль Вітка

  Даўганогі землямер

   Схапіў жабу за каўнер, 

   Па траве павалачыў,

   У канаве намачыў, 

   Вострым носам дзеўбануў,

   Уздыхнуў і — праглынуў.

 Развітанне
  Анатоль Грачанікаў 

Бывай, бывай, дзіцячы сад!

Ужо нас кліча школа.

3 нас сёння кожны вельмі рад

І трошкі — невясёлы. 

Бо развітацца нам пара.

Час хутка пралятае.

Няхай другая дзетвара

Без нас тут падрастае.

 А вам — пашана і любоў

І дзякуй вам таксама,

Усім, хто гэтулькі гадоў

Расцілі нас, як мамы!